Websites over esoterie: het kaf en het koren

File:Universum.jpg

Esoterie zit in de lift. Dagelijks raadplegen talloze mensen hun horoscoop in de krant, en tarotlezers, mediums en allerlei zelfverklaarde paragnosten zetten professionele betaalwebsites op om goedgelovige klanten te vangen. Mensen nemen ook hoe langer hoe meer hun toevlucht tot alternatieve genezers die beweren betere resultaten te kunnen behalen dan de 21e-eeuwse wetenschap. En aan deze crazy hype lijkt geen einde te komen. Integendeel. New age is back, al is het eigenlijk nooit echt weggeweest. We worden omgeven door nieuwe heksen, esoterische zwevers, oosters levende westerlingen en charlatans allerhande die vooral hun eigen economie draaiende willen houden ten koste van ‘onze’ portemonnee. Om die verdwazing gaande te houden, is het essentieel dat het product gekaderd wordt binnen een esoterische filosofie. Door al die rook en verdwazing zou een mens op den duur vergeten dat esoterie ook ernstig kan worden bestudeerd.

Astrologie, alchemie en magie vormen de drie belangrijkste loten aan de stam van de westerse esoterie. Maar hoe zit zit het eigenlijk gesteld met de kennis van deze drie oude traditionele wetenschappen op websites die erover schrijven? Komt het overeen met wat uit studies van hedendaagse cultuurwetenschappers en historici blijkt? En welke sites bieden content aan die niet gewoon is gekopieerd van elders? We bekijken het.

Esoterie als entertainment

Vanaf het laatste kwart kwart van de 19e eeuw was er sprake van een enorme opleving in interesse voor ‘occulte’ of ‘esoterische’ zaken. Esoterische kennis was toen nog geen gemeengoed, maar werd beschouwd als een verborgen leer die slechts door ingewijden mocht worden verworven. Esoterische, geheime genootschappen als The Order of The Golden Dawn en de Theosophical Society zagen toen het licht, en dergelijke organisaties hebben tot in onze tijd succes. Esoterie als entertainment en consumptieproduct werd pas goed aangewakkerd in de jaren 1970, toen massa’s literatuur over new age beschikbaar kwamen voor het gewone publiek. Typisch voor de new age-benadering van esoterie is het ec­lec­ti­cis­me en de oppervlakkigheid: ieder ‘shopt’ enthousiast in de esoteriewinkel naar boeken over astrologie, tarot, alternatieve genezingen en dies meer, maar heeft gewoonlijk niet veel aandacht voor traditie of historiciteit.

Esoterie als academisch studieobject

Esoterie is bij academici eeuwenlang “rejected knowledge” (verworpen kennis, academisch irrelevant) geweest, maar daar is de laatste decennia verandering in gekomen. Als academisch vakgebied breekt esoterie door de vastgestelde grenzen van religie, wetenschap, kunst, wetenschapsgeschiedenis en filosofie, en is dan ook een bijzonder interdisciplinaire onderneming. Bekende onderzoekers met publicaties op dit gebied zijn de Nederlandse esoterie-expert Wouter J. Hanegraaf, de Franse esoterie-onderzoeker Antoine Faivre, de Brit Nicholas Goodrick-Clarke en de Duitse religiewetenschapper Kocku von Stuckrad. Hun werk levert ons een verantwoord ijkpunt op om het kaf van het koren te scheiden bij websites die artikelen aanbieden over esoterie. We beginnen met een kort overzicht van de drie betreffende hoofdstromingen binnen de westerse esoterie.

Traditionele wetenschappen

De hoofdstromingen die binnen de westerse esoterie door esoterici “traditionele wetenschappen” worden genoemd, bestonden reeds in de oudheid, en werden vooral in de renaissance meer in samenhang bestudeerd. Ze zijn te vergelijken met rivieren die niet specifiek aan een bepaalde periode verbonden zijn en waaraan elke periode eigen invullingen geeft. Zelfs het 19e-eeuws sciëntisme slaagde er niet in om deze drie hoofdstromen te doen verdwijnen, en ook nu nog zijn ze persistent aanwezig. Voor wie zich afvraagt wat het verschil is tussen occultisme en esoterie: “esoterie” is een jongere term dan “occultisme” die minder negatieve connotaties heeft.

Alchemie

Onder alchemie verstaat men een brede discipline die bestaat uit zowel natuurfilosofie als praktijk en (scheikundig) experiment. Het bekendste aspect van deze traditionele wetenschap is transmutatie, de omzetting van gewone metalen in zilver en goud (chrysopoeia) en de bereiding van een panacee, een levenselixir. De laatste decennia verschenen publicaties over alchemie door wetenschapshistorici en cultuurwetenschappers die nieuwe inzichten hebben gebracht over het fenomeen van de alchemie. Boeken en manuscripten die eeuwenlang ongelezen bleven worden nu vanuit hun historische context bestudeerd.

Alchemie moet in samenhang met astrologie worden bestudeerd, een oudere traditie die eveneens de relatie tussen mens en universum bestudeert. De symbolentaal van alchemie is voor een deel astrologisch, maar maakt ook gebruik van een eigen iconografie.

Astrologie

Astrologie is de traditionele wetenschap die de samenhang bestudeert tussen de stand van de hemellichamen en gebeurtenissen op aarde. Technieken, methodes en het achterliggend wereldbeeld van westerse astrologie worden met name beschreven in de Tetrabiblos van Claudius Ptolemaeus uit de 2e eeuw. Dit werk steunt dan weer op voorafgaande hellenistische tradities en uiteindelijk op de Babylonische astrologie.

Het maken van voorspellingen is slechts een aspect van astrologie; het belang voor de esoterie ligt vooral in de visie op mens en universum als zijnde onlosmakelijk verbonden, en de vooronderstelling dat inzicht in deze relatie – middels de juiste kennis en technieken – belangwekkende inzichten kan opleveren.

Magie

De derde traditionele wetenschap die binnen de westerse esoterie een belangrijke rol vervult, is magie of magia. In de periode van het renaissancehumanisme was er een heropleving van astrologie, hermetisme en neoplatonisme. De ‘occulte wetenschappen’ (een 19e-eeuwse benaming) werden enthousiast bestudeerd en uitgeoefend vanuit de visie dat het universum een organisch, sympathetisch geheel was waarin alle niveaus (micro- en macrokosmos) met elkaar verbonden en van elkaar afhankelijk waren. De visie van een ‘levend’ universum met verschillende niveaus van werkelijkheid vindt men bijvoorbeeld terug bij de Italiaanse renaissancehumanist Pico della Mirandola.

Esoterie op Nederlandstalige websites

We kunnen twee grote groepen onderscheiden al naargelang het doel dat ze voor ogen hebben: educatieve websites en commerciële websites. Educatieve websites bieden informatie aan zonder enig ander oogmerk, terwijl commerciële sites daarnaast ook zichzelf en hun bijdragers willen verrijken via aanklikbare reclameboodschappen en het aanbieden van vaak prijzige cursussen en webshops. In het algemeen zijn educatieve online aanbieders van informatie betrouwbaarder, precies omdat de nauwkeurigheid van die informatie primeert op het aantal ‘te lokken’ bezoekers. We bekijken in deze twee groepen zowel de algemene informatieve als de specifiek op esoterie gerichte websites in het Nederlandstalig gebied. Voorwaarde is wel dat ze de drie traditionele wetenschappen aan bod laten komen. De verwachting dat er een enorm aanbod zou zijn om tussen te kiezen werd niet ingelost, omdat entertainment en commercie de boventoon voeren. Het was moeilijk om tussen al het kaf wat koren te vinden.

Bij de selectie werd rekening gehouden met volgende 7 criteria:

  1. de artikelen moeten vrij beschikbaar zijn zonder toegangsgeld
  2. de educatieve waarde van de artikelen primeert op commerciële belangen
  3. de artikelen zijn in het Nederlands geschreven
  4. de artikelen mogen niet gekopieerd zijn van andere auteurs
  5. de aangeboden informatie moet correct, zo volledig mogelijk, goed gestructureerd, prettig leesbaar en taalkundig verzorgd zijn
  6. de aangeboden informatie weerspiegelt ‘mainstream’ opvattingen over het onderwerp (geen marginale, eenzijdige of zweverige visies)
  7. de artikelen vermelden bij voorkeur bronnen en geraadpleegde literatuur; bij overname (kopiëren), geheel of gedeeltelijk, van teksten die zoals bij Wikipedia en Wikibooks zijn vrijgegeven onder de licentie CC BY-SA van Wikimedia Commons, is het verplicht om een link op te geven naar het oorspronkelijk artikel om het auteursrecht van de schrijvers op die projecten niet te schenden.

Wikipedia Score: 6/7

De Nederlandstalige Wikipedia, een niet-commerciële aanbieder van algemene informatie, scoort op gebied van esoterie in vergelijking met andere aanbieders van encyclopedische inhoud bijzonder hoog. De artikels over (westerse) astrologie, magie en alchemie zijn gebaseerd op degelijke wetenschappelijke bronnen en ogen allerminst ‘zweverig’. Wikipedia geeft hier gewoon de toon aan, want haar artikels worden enthousiast gekopieerd op andere websites.
Werkpuntje: nog meer werken aan punt 5, leesbaarheid

Wikisage Score: 4/7

Wikisage is een van die spiegelsites van Wikipedia, waarin weinig oorspronkelijke artikelen worden aangetroffen. We kunnen dus kort zijn: voor het ogenblik is deze website zeker niet de eerste keus voor wie zich wil oriënteren over esoterie. Ter illustratie:

  1. het artikel over Astrologie is overgenomen van de Wikipediatekst over Westerse astrologie, en later enigszins aangepast.
  2. het artikel over Magie is grotendeels een doorslagje van het Wikipedia-artikel
  3. ook het artikel over Alchemie speelt leentjebuur bij de grote zus en is in vergelijking daarmee veel korter en onvollediger

Werkpuntjes: 4, 5 en 6

InfoNU Score: 4/7

InfoNu is wat je een van de betere ‘verdiensites’ zou kunnen noemen, hoewel het niveau nogal wisselvallig is. InfoNu werkt met een advertentieprogramma om inkomsten voor de schrijvers en voor zichzelf te genereren. Elke klik van de lezer op een banner is kassa kassa. Wie voor InfoNu schrijft doet dan ook zijn uiterste best om op korte tijd zoveel mogelijk artikeltjes te schrijven die wat kunnen opbrengen. Het is duidelijk dat hierbij soms wat gemakzuchtig te werk wordt gegaan.  Ofwel worden esoterische onderwerpen ‘uit de losse pols’ beschreven, ofwel wordt een Wikipedia-artikel geraadpleegd en in het beste geval ‘herschreven’. Wat betreft de behandeling van esoterische onderwerpen is het dus vrij droevig droevig gesteld, vooral wanneer het gaat om artikelen uit de beginperiode. Een enkele uitzondering daargelaten zijn de artikels te onvolledig en kort, stilistisch zwak, te populariserend geschreven en niet goed nagekeken op fouten. Niet echt een aanrader dus, hoewel InfoNU voor andere onderwerpen soms wel interessante informatie biedt.

  1. Over astrologie zijn er veel artikels geschreven, waarvan de meeste helaas als fastfood voor onkritische lezers zijn geproduceerd. De kopieerzucht wordt zo mogelijk nog verergerd door zelf te trachten de oorspronkelijke tekst van Wikipedia e.d. naar eigen inzicht te veranderen zonder dat de schrijver enige kennis van zaken heeft. Wie op zoek gaat naar degelijke informatie over astrologie wordt als snel afgeschrikt door het ratjetoe dat degelijke artikels kenmerkt.
  2. Alchemie is zoals te verwachten een minder populair onderwerp op InfoNu, tenzij het over de Harry Potterboeken gaat. Ook hier weer stellen we vast dat de onderwerpen niet uitputtend beschreven zijn; eerder bondig en onvolledig.
  3. Ook artikels over Magie mikken op een zo breed mogelijk publiek dat lichte kost prefereert. Zoals bij de meeste andere artikelen is er nauwelijks sprake van opgave van geraadpleegde literatuur, waardoor de inhoud voor leken niet te controleren valt op betrouwbaarheid.

Positieve ervaring: de redactie van InfoNu werkt hard om de bestaande content na te kijken en te verbeteren. Ze staan ook open voor kritiek en zijn bereid om aan de minpuntjes te werken.

Werkpuntjes: 2, 4 en 7

Leerwiki Score: 4/7

Een van de educatieve sites, die het aanbieden van informatie combineert met de mogelijkheid om met schrijven geld te verdienen. Esoterische onderwerpen als astrologie krijgen ook hier een typisch oppervlakkige behandeling, met een overdreven aandacht voor sterrenbeelden. Waar de schrijvers van de artikelen zich op hebben gebaseerd en welke bronnen zij bij het schrijven hebben gebruikt is meestal een mysterie. Ook hier vinden we veel taalfouten, slordigheden en onnauwkeurigheden in de manier waarop de onderwerpen worden beschreven. Blijkbaar heeft ook hier de koppeling van informatie verstrekken aan betalende advertentieprogramma’s als Google Adsense een gevolg voor de zorg die aan de artikelen wordt besteed. Niettemin is dit dan nog een van de betere sites in zijn categorie.

Positieve ervaring: gedreven redactie die hard werkt aan vernieuwing en kwaliteit. Staat open voor suggesties ter verbetering van het niveau van de artikelen die een educatieve meerwaarde moeten hebben.

Werkpuntjes: 2, 4 en 7

Foobie Score: 4/7

Foobie presenteert zichzelf als “één van de grootste platformen om informatieve artikelen te schrijven, artikelen van andere auteurs lezen en reageren/discussiëren.” Kenmerkend zijn de titels in vraagvorm: “Wat is…?”, “Wist je dat…?”

De kwaliteit van de artikelen is ook hier nogal wisselvallig, maar het goede nieuws is dat bijvoorbeeld over astrologie en alchemie toch goed geschreven artikelen te vinden zijn die geen kopie zijn van Wikipedia. Een grote domper op de vreugde is dat ook hier de schrijvers het niet nodig vinden om de door hen geraadpleegde literatuur op te geven. Dit maakt de behandeling van de onderwerpen onverifieerbaar en dus onbetrouwbaar.
Werkpuntjes: 2, 4 en 7

Tallsay Score: 3/7

Ook dit is een betalende site met artikelen over tal van onderwerpen die blijkbaar mikken op een publiek dat hapklare brokken wil voorgeschoteld krijgen. Astrologie, alchemie en magie worden typisch oppervlakkig en clichématig behandeld, hoewel er wel enkele vaardige schrijvers aan het werk zijn. De onderwerpen moeten lezers lokken zodat je er artikels over sterrenbeelden bij de vleet vindt, en nog meer over liefdesrelaties tussen sterrenbeelden. Vrij voorspelbaar voor dit soort sites. Wikipedia blijkt een bron te zijn waar dankbaar van wordt gebruikgemaakt, al wordt dit niet vermeld bij de artikels. Onbetrouwbaar, helaas, vanwege het ontbreken van bronopgave, wat voor een ernstige wetenschappelijke behandeling van de materie gewoon ondenkbaar is.
Werkpuntjes: 2, 4, 6 en 7

Catharinaweb Score: 5/7

Catharinaweb bestaat sinds 2001 en blijkt te kunnen steunen op bekwame webredacteurs.  De artikelen zijn met kennis van zaken geschreven en een aanrader voor wie zich wil informeren over verschillende aspecten van astrologie (met gratis horoscooptekening en duiding) en magie (numerologie, wicca, orakels zoals tarot, met gratis leggingen enz.). Zonder meer aanbevolen, in niveau ver verheven boven de ‘andere’ commerciële sites. Uitstekend voor een eerste oriëntatie in de wereld van de esoterie.
Werkpuntjes: 2, 7

Spiritualia Score: 3/7

Spiritualia.be is meer iets voor mensen die graag zweverig communiceren over esoterie. Het is dus eerder een portaal als trefpunt voor gelijkgezinde ‘spirituele’ mensen, dan een aanbieder van correcte encyclopedische kennis op gebied van esoterie. Heel wat teksten zijn bovendien gekopieerd van Wikipedia met al dan niet wat eigen geknutsel dat het oorspronkelijk artikel eerder verzwakt.
Ter illustratie:
* Het artikel over Alchemie in de ‘Encyclopedie’ is niet meer dan wat knip- en plakwerk uit artikels die ik zelf voor Wikibooks en Wikipedia schreef. Waar het vandaan komt wordt echter niet vermeld, terwijl dit bij overname van een artikel onder de licentie CC BY-SA van Commons verplicht is.

Ervaring: Toen ik op een beleefde manier meldde dat heel wat van hun artikelen kopieën zijn van andere auteurs, werd ik als lastige klant afgesnauwd en ‘aan de deur gezet’ (account verwijderd)…

Doordat bronopgave wordt geschuwd, valt de aangeboden informatie onder de categorie ‘meningen’ of ‘essays’ zonder de mogelijkheid om deze inhoudelijk te verifiëren. Zelfs bij de artikelen van de ‘Encyclopedie’ worden geen referenties opgegeven. Het portaal is bovendien verbonden aan een site die dure cursussen en workshops aan de man wil brengen.
Werkpuntjes: 2, 4 , 6 en 7

De Magische Mens

Deze website geeft veel informatie over de drie traditionele wetenschappen astrologie, alchemie en magie. De medewerkers schrijven niet voor geld, omdat ze vinden dat informatie vrij en algemeen toegankelijk moet zijn. De site is nog in opbouw, maar heeft al een uitgebreid gedeelte over astrologie en magie. Omdat ik er zelf aan meewerk, zal ik deze site niet in de hiernavolgende rangschikking vermelden.
Werkpuntjes: 5, 7

Heksenwoordenboek

(Geen score, werk in wording)
Een beetje ‘hors concours’, maar toch vermeldenswaard, is het “Heksenwoordenboek” (een werk in wording) op Wikibooks. Er worden in de eerste plaats allerlei termen uitgelegd die op de een of andere manier te maken hebben met hekserij, de moderne wicca en andere stromingen binnen het (neo)paganisme. Hierbij hanteert men echter een ‘ruime’ definitie van hekserij zodat praktisch alle termen in verband met esoterie (magie, alchemie en astrologie) hier een plaats krijgen. Prima voor een snelle oriëntatie, ook al gaat het hier om korte, definiërende teksten die niet de bedoeling hebben om een onderwerp exhaustief te beschrijven.
Werkpuntjes:  5, 7

Het Woordenboek van de Skepticus

(Geen score, geschreven vanuit 1 standpunt)
Geeft inhoudelijk degelijke en helder geschreven informatie over onderwerpen binnen de categorieën magie, astrologie en alchemie, vanuit het standpunt van de wetenschappelijke scepticus. Aanbevolen, al was het maar om zich beter te wapenen tegen gratuite beweringen en foute voorstellingen van zaken door op winst beluste ‘esoterische’ websites.
Werkpuntjes: 5, 6

Voorlopige conclusie

Dit artikel geeft slechts een voorlopige stand van zaken op 23-04-2017 weer, omdat de besproken sites mogelijk al inspanningen aan het leveren zijn om de kwaliteit van hun artikelen te verbeteren. Websites die hun content kopiëren van elders scoren laag of onvoldoende (Wikisage, Tallsay, Spiritualia). Niet zo toevallig zijn dat ook degenen waarvan de artikelen structureel en stilistisch vaak veel te wensen overlaten. Daarentegen scoren websites die oorspronkelijke en kwalitatief waardevolle teksten aanbieden hoog.

Hiermee rekening houdend komen als sterkste algemene aanbieders van esoterische content de volgende drie uit de bus:

  1. Wikipedia
  2. Catharinaweb
  3. InfoNu

Opvallend is dat samenwerkingsprojecten en/of projecten met een degelijke redactie doorgaans veel beter scoren dan eenmansinitiatieven of verzamelwebsites waar auteurs na plaatsing niets meer aan hun tekst (willen) veranderen. Samenwerking en controle van elkaars teksten werkt echt.Ontbreekt die mogelijkheid, dan moet je als lezer de auteur zelf aanspreken op fouten, maar dat verloopt in de praktijk niet zo vlot. Dat InfoNu bij the best of staat, komt niet doordat de artikelen foutloos zijn, maar wel doordat de redactie daar goed werk levert en feedback op elkaars artikelen goed geregeld is.

Websites die zich focussen op één van de drie traditionele wetenschappen (Alchemie, Astrologie, Magie) zijn in het Nederlandstalig gebied eerder zeldzaam:

  • Websites over Alchemie: een evenwaardige Nederlandse tegenhanger van de Engelse ‘Alchemy Website’ van  Adam McLean is er niet. “Alchemie website” is nog in opbouw, en geeft onder meer nuttige en helder geschreven informatie over doel, principes en iconografie van de alchemie. Ook het online boek over Alchemie op Wikibooks is vrij goed uitgewerkt.
  • Websites over Astrologie: Vermeldenswaard onder de louter educatief bedoelde aanbieders van esoterische content zijn “Westerse astrologie” op Wikibooks. Daarnaast vinden we weer tal van commerciële sites die weinig interessante artikelen aanbieden omdat ze nu eenmaal gericht zijn op verkoop. Zelfs sites van astrologische vakverenigingen zoals Astrologische Vakvereniging Nederland en Werkgemeenschap van Astrologen zijn spaarzaam met gratis beschikbare informatieve artikelen over astrologie. Interessant voor klassiek georiënteerde astrologen is Astroklassiek van de Belg John Timperman.
  • Websites over Magie:  Het is moeilijk om het begrip magie precies af te bakenen omdat het historisch nauw verbonden is geweest met andere, religieuze, opvattingen van de werkelijkheid. Wie een ruime definitie hanteert, zou overigens ook astrologie en alchemie tot deze categorie kunnen rekenen. Wat magische praktijken onderscheidt, is het rituele karakter ervan. Het verdient dus aanbeveling om je licht ook op te steken op sites over religieuze antropologie, of een studie te maken van het 19e-eeuws Frans occultisme en Britse magische orden zoals de Golden Dawn. Een online boek dat magie als traditionele westerse esoterische wetenschap behandelt is “Magie” op Wikibooks. Niet alleen geschiedenis en magie in verschillende regio’s van de wereld komen aan bod, maar ook bijvoorbeeld theorievorming, principes en rol van de magie.

Externe links

Alfabetisch:

Suggesties?

Hebt u zelf interessante links naar websites waarvan u denkt dat ze hier besproken kunnen worden?  Stel ze dan voor in het tekstvakje ‘Reacties’ onderaan het artikel.

Overzicht

 

vrij toegankelijk educatieve waarde geen gekopieerde teksten kwaliteit

(correct, taal enz.)

verifieerbaarheid correcte bronvermelding encyclopedische waarde
Wikipedia +++ +++ ++ ++ +++ ++ +++
Wikibooks +++ +++ +++ ++ +++ ++ +++
Wikisage +++ ++ + + + +
Tallsay +++ + + +
Foobie +++ + + +
Spiritualia +++ + +
InfoNu +++ + + +
Leerwiki +++ + + +
Magische Mens +++ ++ +++ ++ ++ ++ ++
Catharinaweb +++ +++ +++ ++ + ++

(opmerking: deze tabel heeft uitsluitend betrekking op artikelen over esoterie op deze websites)

+++ = zeer goed
++ = goed
+ = behoorlijk
– = onvoldoende

Auteursrecht: Jules Grandgagnage

Advertenties

Westerse esoterie

Tekstverantwoording

De basistekst voor dit artikel schreef ik voor de Nl Wikipedia onder mijn accountnaam aldaar.


De studie van westerse esoterie bestrijkt een breed spectrum aan esoterische stromingen in de westerse cultuurgeschiedenis. Het gaat met name om westerse opvattingen over “esoterie” sinds de renaissance tot heden. Hierbij kunnen ruwweg twee filosofisch-religieuze tradities worden onderscheiden (neoplatonisme en hermetisme), drie ‘traditionele wetenschappen’ (astrologie, magie of magia, en alchemie), en een stroming van theosofische speculaties (kabbala). Neoplatonisme, hermetisme en gnosticisme zijn de vroegste hellenistische bronnen waaruit renaissancemagie en christelijke kabbalaontsproten. Zij vormden samen dan weer de inspiratie voor latere stromingen binnen de westerse esoterie, zoals rozenkruisers, christelijke theosofie, het 19e-eeuwse occultisme, spiritisme, de 20e-eeuwse newage-beweging, en andere vormen van moderne alternatieve spiritualiteit.

Verworpen kennis

Esoterie is bij academici eeuwenlang “rejected knowledge” (verworpen kennis, academisch irrelevant) geweest, maar daar is de laatste decennia verandering in gekomen. Als academisch vakgebied breekt esoterie door de vastgestelde grenzen van religie, wetenschap, kunst, wetenschapsgeschiedenis en filosofie, en is dan ook een bijzonder interdisciplinaire onderneming.

HELLENISTISCHE BRONNEN

De westerse esoterische tradities zijn historisch terug te voeren op verwante religieuze wijzen van denken in de eerste eeuwen van onze jaartelling, zoals het gnosticisme, het hermetisme en het neoplatonisme. Het gaat hier om een vermenging van filosofische en religieuze denkbeelden tijdens de late oudheid, met name uit het hellenistische Egypte. Platonisme werd door schrijvers uit de hellenistische periode getransformeerd tot een religieus wereldbeeld met eigen rituelen en mythes, waarin verlossing van de ziel door kennis (gnosis) centraal stond. Een van de belangrijkste manifestaties van deze religieuze stroming binnen een platonisch kader was de Egyptisch-hellenistische traditie van het hermetisme.

Een aantal religieuze doctrines en denkwijzen uit de hellenistische periode vormden de basis van de westerse esoterie zoals die in de renaissance zou worden vormgegeven. Er is niet zoiets als één esoterisch wereldbeeld. Het gaat in het algemeen wel om opvattingen over het goddelijke en de wereld, of het spirituele en de aarde, in een bezield universum. Tussen de lagere en hogere werelden of “sferen” treden wezens op, engelen (daimons), die de mens helpen om in bewustzijn hoger in de hiërarchie te klimmen. Een idee dat toen ook reeds aanwezig was, is de transmutatie van de ziel, die in een proces van sterven en herboren worden naar deze hogere werelden terugkeert. Deze ideeën ontstonden alle in het oostelijke Middellands Zeegebied, met name in het hellenistische Egypte. Te denken valt aan het Alexandrijns hermetisme (de Griekse geschriften toegeschreven aan de legendarische Hermes Trismegistus, 2e en 3e eeuw), het neoplatonisme, de theürgie en voor een deel ook de gnostiek.

I) Hermetica

De belangrijkste oude bronnen van het westers esoterisme zijn de hermetica, een reeks boeken uit de late oudheid, toegeschreven aan Hermes Trismegistus, de ‘drievoudig grote’. Het gaat om een in (het Romeinse) Alexandrië ontstane verzameling teksten over onder meer kosmologie, magie, astrologie en theosofie. Deze uiteenlopende collectie teksten van de hermetica heeft het westers esoterisme in aanzienlijke mate vormgegeven. Een belangrijk onderwerp in het Corpus Hermeticum, en wat het ook “hermetisch” maakt, is de val in de materie en de uiteindelijke verlossing door hereniging met het goddelijke. De sleutelthema’s die hierin voorkomen, worden in latere esoterische stromingen overgenomen:

Zo Boven, zo Beneden: de menselijke geest weerspiegelt het universum. Het universum is als een boek dat kan worden ‘gelezen’ door wie de sleutel kent. God manifesteert zich in alles, en het menselijk intellect kan deze tekens ontcijferen. Elke vorm van dualisme ontbreekt, want de wereld is van goddelijke oorsprong. Naar analogie met de alchemie streeft het hermetisme ernaar om op te stijgen vanuit aardse, grove materie naar het verfijnde spirituele. De mensheid heeft de taak om zich met het hogere goddelijke te herenigen. Het universum is samengesteld uit een hiërarchie van planetaire sferen die met de hulp van bemiddelende intellecten (engelen, geesten) kunnen worden verkend. De mensheid kan helpen om de Aarde in haar oude glorie te herstellen doordat zij verbinding heeft met zowel de aardse als de goddelijke sfeer. Hermetische verhandelingen vervullen de taak van gidsen om mensen bewust te maken van hun goddelijke oorsprong en helpen hen bij hun geestelijke transmutatie.

2) Neoplatonisme

Een andere bron van de westerse esoterie is het aan het hermetisme verwante voorchristelijke neoplatonisme, dat vanaf de 3e eeuw met Plotinus en zijn navolgers een nieuwe impuls gaf aan platonische denkbeelden. Latere neoplatonisten bouwden verder op Plotinus’ denkbeeld van een bezield universum, waardoor hun interesse verschoof naar theürgie, magische handelingen waarvoor kennis nodig was van rituelen en invocaties om in contact te treden met goden en andere spirituele entiteiten. Zij bereidden op deze manier de weg naar renaissancemagie en het moderne esoterisme.[19] Religieuze teksten als de Chaldeeuwse orakels kregen in het latere neoplatonisme de status van ‘heilige boeken’.

3) Gnostiek

De christelijke stroming van de gnostiek dateert uit de eerste drie eeuwen na Christus en had ook invloed op het westers esoterisme. Gnostiek stelt dat er een speciale soort kennis, gnosis, van God en de hogere werkelijkheid bestaat. Hoewel God onkenbaar blijft, haalden de gnostici verborgen kennis uit de manifestaties van God: vanuit zijn goddelijke eenheid ontsproten de aeons, die samen een complexe metafysische structuur van de kosmos vormden. Het bezit van gnosis zou de menselijke ziel in staat stellen om terug te keren naar haar goddelijke oorsprong. Veel van deze elementen uit de gnostiek vindt men in de een of andere vorm ook terug in het hermetisme en het neoplatonisme.

MIDDELEEUWEN

In de middeleeuwen speelde het Byzantijnse Rijk een grote rol in het bewaren en doorgeven van allerlei kennis, met name ook van westers esoterisme. Nadat het West-Romeinse Rijk in 410 was bezweken onder barbaarse invallen, werd Byzantium gedurende 1000 jaar het belangrijkste kanaal voor het verder verspreiden van wat de hellenistische cultuur had voortgebracht. Ook de Arabisch-islamitische cultuur speelde een niet te onderschatten rol als doorgeefluik van anders teloorgegane kennis van de antieke oudheid. Zo verschenen in de middeleeuwen oude alchemistische teksten praktisch niet in Europa vóór de twaalfde eeuw, tot ze via de islam in Spanje werden geïntroduceerd.[20]Arabische geleerden zouden vanaf de 6e eeuw gefascineerd geraken door westerse geschriften over occulte wetenschappen zoals alchemie, astrologie en magie, en ontwikkelden ook een eigen hermetische literatuur.

RENAISSANCE en 17e EEUW

Italiaans renaissancehumanisme, hermetica en kabbalaHistorische overzichten begrijpen onder westerse esoterie de moderne esoterische stromingen die aan het einde van de 15e eeuw in het gelatiniseerde Westen ontstonden. Het was immers pas aan het begin van de renaissance dat er naar werd gestreefd om al het beschikbare esoterische materiaal uit de oudheid te verzamelen vanuit de overtuiging dat dit een homogeen geheel vormde. Dit werd nog gestimuleerd door de instroom van in 1492 uit Spanje verdreven joden die christelijke Italiaanse humanisten met de kabbala in aanraking brachten.

Italiaanse renaissancehumanisten waren gepassioneerde verzamelaars van oude manuscripten. In 1490 kwam Cosimo de Medici in bezit van het Griekse manuscript van de Hermetica van Hermes Trismegistus en liet dat vertalen door Marsilio Ficino. Deze jonge humanist zou aan de basis liggen van een herleving van platonisme en hermetica in Florence. Aan de academie onderwees Ficino dat de menselijke ziel en het menselijk denken actief alle dingen in het universum konden beïnvloeden. De mens werd zo het centrum van dit universum, waarin hij op een magische manier kon doordringen. Overigens werd de ouderdom van de hermetica als “philosophia perennis” door de Italiaanse humanisten zwaar overschat, daterend van voorchristelijke tijden, met Hermes Trismegistus als tijdgenoot van Mozes.

De Hermetica was van grote invloed op de ‘christelijke kabbala’ zoals die aan de platoonse academie in Florence werd onderwezen. Pico della Mirandola vertaalde de belangrijkste kabbalistische teksten en formuleerde ook zijn eigen inzichten in kabbala en magie.

Na de reformatie zagen rozenkruisersmystiek, theosofie en vrijmetselarij het licht als takken van de brede spirituele stroming die renaissancehumanisten hadden herontdekt.

AgrippaHeinrich Cornelius Agrippa’s De occulta philosophia libri tres (Drie boeken over occulte filosofie) uit 1533 vat het universum op als drie werelden: de elementale, de hemelse en de intellectuele wereld die met de juiste vorm van magie kunnen worden beïnvloed. Zijn visie is sterk geïnspireerd op neoplatonische denkbeelden en op de kabbala, met name op de levensboom met de sefirot. Zijn boeken bouwen verder op het werk van Marsilio Ficino, Pico della Mirandola en Johannes Reuchlins synthese van magie en godsdienst. De grote verdienste van zijn werk is dat, in tegenstelling tot veel grimoires van zijn tijd, het meer wetenschappelijk en intellectueel is dan mysterieus en occult.

ParacelsusDe astroloog en alchemist Paracelsus (1493/94–1541) verwierp de theorieën over magie van Heinrich Cornelius Agrippa en Nicolas Flamel, en streefde naar het ontwikkelen van een nieuwe geneeskunde met gebruik van chemicaliën en mineralen. Hij was ervan overtuigd dat een combinatie van christelijk geloof, dat wat zijn zintuigen hem leerden en een juiste kennis van de verbindingen tussen micro- en macrokosmos de oude Griekse en Romeinse geneeskunde zou vervangen. In zijn werken over geneeskunde combineert hij alchemie met ideeën uit het hermetisme en het platonisme om de eenheid tussen de mens, diens gezondheid en de natuur uit te leggen.

John DeeAan het Engelse hof genoot de in magie geschoolde filosoof en wiskundige John Dee (1527-1608) een goede reputatie als adviseur en hofastroloog van koningin Elizabeth I. Hij bekwaamde zich naar het voorbeeld van de Italiaanse humanisten in astrologie, alchemie en kabbala, en zou daar later in zijn leven ook theürgie aan toevoegen. Hij is met name bekend om zijn ‘engelenmagie’. Op basis van de uitgebreide bibliotheekcatalogus die hij naliet, beschouwen wetenschappers als Frances Yates hem nu als een van de meest vooraanstaande proponenten van hermetica en kabbala uit de tijd van het humanisme.

Jacob Boehme en theosofie

Christelijke theosofie ontstond als reactie tegen de strenge orthodoxie van de lutherse leer en was vooral in de 17e en 18e eeuw een van de belangrijkste esoterische stromingen.[22] De bekendste vertegenwoordiger is Jacob Boehme. Hij was afkomstig uit een provincie in Saksen waar de reformatie weliswaar een vaste voet aan de grond had gekregen, maar waar de heterodoxe en hermetische traditie onverminderd was blijven voortleven. In zijn werk is sophia, wijsheid, de bemiddelaar waardoor de ziel van het individu met het goddelijke kan worden verenigd.

Rozekruisersmystiek

De Rozenkruisers waren een 17e-eeuws geheim genootschap. Het was een esoterische stroming die tegelijkertijd met de christelijke theosofie van Boehme opkwam in Duitstalige landen. Christian Rosenkreutz zou de legendarische stichter zijn geweest. In anoniem gepubliceerde cryptische “manifesten” werd een nieuwe filosofie beschreven, gebaseerd op alchemie. De mythe van de Rozenkruisers vormde de inspiratie voor de 18e-eeuwse vrijmetselarij en voor de 19e-eeuwse geheime orde van de Golden Dawn.

18eEEUW : de Tegen-Verlichting

Dat de periode van de Verlichting uitsluitend beheerst werd door rationalisme, wordt weerlegd door de groei van geheime genootschappen in met name Frankrijk en Duitsland. Duitse historici die deze periode bestuderen gewagen zelfs van een “anti-Aufklärung”, waarmee ze de snelle verspreiding van vrijmetselarij, piëtisme en de neo-Rozenkruiserstroming in Duitsland bedoelen. De term Tegen-Verlichting werd gemunt door Isaiah Berlin om denkstromingen te benoemen die zich verzetten tegen de rationalistische en liberale denkbeelden van de Verlichting.

De vrijmetselarij was het vehikel voor de transfer van theosofische en alchemistische tradities. Met aanhangers in bijna elk land waar zij niet officieel verboden is, vormt vrijmetselarij de grootste geheime genootschap ter wereld. Vanuit enkele loges ontwikkelde zich de moderne symbolische of speculatieve vrijmetselarij, die in de 17e en 18e eeuw de (initiatie)rituelen en attributen van oude religieuze orden en ridderlijke broederschappen adopteerde. De nauwkeurig bewaarde geheimen van elke beroepsgroep over deze rituelen en symbolen plaatsen de vrijmetselarij in de traditie van het westers esoterisme. Een berucht aanhanger van de vrijmetselarij was de Italiaanse avonturier en magiër graaf Cagliostro (1743–1795).

Het illuminisme reageerde aan het einde van de 18e eeuw tegen het materialisme van de filosofen en droeg binnen het christendom het geloof uit in een bijzondere persoonlijke verlichting. De Franse visionaire filosoof Louis-Claude de Saint-Martin, die onder de invloed was van Emanuel Swedenborg, was een van de belangrijkste exponenten van het 18e-eeuwse filosofische illuminisme.

19e-EEUW: het occultisme

De twee belangrijkste stimuli tot vernieuwing van het 19e-eeuws westers esoterisme kwamen aanvankelijk uit het 18e-eeuwse werk van de Zweedse wetenschapper en mysticus Emanuel Swedenborg en de Duitse arts Franz Anton Mesmer.Swedenborgs ideeën inspireerden in de 19e en 20e eeuw schrijvers over spiritualisme, metafysica en occultisme. Mesmer was de uitvinder van de theorie en de praktijk van het “dierlijk magnetisme” dat later bekend werd onder de naam mesmerisme. Vanuit het mesmerisme ontstond het spiritualisme dat in Europa en de VS omstreeks 1850 enorm populair werd als tijdverdrijf, met bewust opgewekte somnambulistische trances en seances met geesten (poltergeisten).

Vanaf de tweede helft van de 19e eeuw zouden veel esoterische tradities uit de middeleeuwen en de renaissance herontdekt en aangepast worden door individuen en groepen die ‘een derde weg’ zochten tussen het christendom en het positivisme van de moderne wetenschap. Eliphas Lévi was de voortrekker van het Franse occultisme. Met zijn boeken over magie en kabbala lag hij mee aan de basis van een heropleving van het occultisme. Daarin speelde ook Papus (Gérard Encausse) een grote rol. Bij de Engelstalige esoterici legde Helena Blavatsky met Isis Unveiled (1877) en The Secret Doctrine (1888) het fundament voor een nieuwe “occulte wetenschap”. De Theosophical Society die zij in 1875 in New York oprichtte, speelde een belangrijke rol in het verspreiden van het esoterisch gedachtegoed. De moderne theosofie werd uitgedragen door twee van haar discipelen, Annie Besant en Charles Webster Leadbeater. Rudolf Steiner gaf met zijn Antroposophical Society een meer christelijke interpretatie van de theosofie. In Engeland ontwikkelde de orde van de Golden Dawn een heel magisch systeem rond de kabbala en de sefirot, wat andere groepen inspireerde om ook eigen geheime ordes in het leven te roepen.

20e EEUW en heden

De 20e-eeuwse westerse esoterie levert een bijzonder eclectisch beeld op, met allerlei neopaganistische groepen, in navolging van het in Engeland omstreeks 1950 ontstane wicca, de nieuwe hekserij die vooral in Angelsaksische landen grote populariteit genoot.

De tegencultuur van de jaren zestig en zeventig vormde een vruchtbare bodem voor ideeën over een spirituele revolutie die de heersende cultuur zou transformeren en de mensheid zou binnenvoeren in het Aquariustijdperk. Deze ideeën bestonden reeds in theosofische kringen in Engeland en werden uitgedragen in de boeken van Alice Bailey (1880-1949). De term new age werd in de jaren tachtig in de media gebruikelijk om allerlei alternatieve stromingen en ideeën aan te duiden die waren gevormd uit een mix van westerse en oosterse spiritualiteit. Een andere loot aan de zich steeds verder vertakkende boom van westerse esoterie was het neopaganisme. Gerald Gardner was in de jaren vijftig de schepper van een nieuwe neoheidense religie, wicca, wat de aanzet zou vormen tot het ontstaan van verwante groepen zoals het Keltisch geïnspireerde druïdisme en het Germaanse odinisme.

Wat veel van deze neopaganistische groepen gemeen hebben, is een verlangen naar een hechtere band met de natuur en, daarmee samenhangend, de nadruk op een ecologisch meer bewuste levensstijl. Een ander typisch kenmerk van de huidige populaire vormen van westers esoterisme, is het syncretisch karakter: er wordt gewinkeld bij verschillende oudere (soms verkeerd begrepen) tradities, die vervolgens in eigen rituelen en theorieën worden opgenomen. De moderne media hebben gezorgd voor een ongekende verspreiding van esoterische ideeën, onder meer via films, games, populistische literatuur en het internet.

Verder lezen:“De drie traditionele wetenschappen”

(Dit artikel schreef ik eerst voor de Nederlandstalige Wikipedia)

J. Grandgagnage